EnglishFrançaisРусский

Անվտանգություն և պաշտպանություն

Հայաստանը սովորական սպառազինությունների վերահսկման միջազգային համակարգում

Այս ոլորտում ՀՀ արտաքին գործերի նախարարության համապատասխան ստորաբաժանումները զբաղվում են ԵԱՀԿ եւ ՄԱԿ շրջանակներում գործող միջազգային համաձայնագրերի, կոնվենցիաների, այլ համապատասխան փաստաթղթերի իրականացմամբ, որոնք ներառում են այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են` սովորական սպառազինությունների վերահսկումը, զինաթափումը, սպառազինությունների կրճատումը, հավաստագրումը եւ տեսչական ստուգումները, ինչպես նաեւ զինաթափմանն առնչվող այլ հարցեր` հակահետեւակային ականները, խմբավորված զինատեսակները, որոշ սովորական սպառազինություններ եւ այլն: Վերոնշյալ գործունեության հիմնական նպատակը տարածաշրջանային եւ գլոբալ անվտանգության ու վստահության միջոցների ամրապնդումն է:

ԱԳ նախարարությունը նաեւ վերահսկում է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Անվտանգության խորհրդի եւ Գլխավոր Ասամբլեայի, ԵԱՀԿ Անվտանգության Համագործակցության Ֆորումի եւ Հակամարտության Կանխարգելման Կենտրոնի ընդունած տարբեր որոշումների իրագործման գործընթացը: Բացի այդ, համապատասխան մակարդակով առկա է նաեւ համագործակցություն` միջազգային անվտանգության հարցերով զբաղվող տարբեր հեղինակավոր վերլուծական կենտրոնների եւ պարբերականների հետ /բրիտանական, շվեյցարական եւ այլն/:

Այս աշխատանքներն իրականացվում են ՀՀ Նախագահի աշխատակազմի, պաշտպանության նախարարության, ոստիկանության, ազգային անվտանգության ծառայության, արդարադատության նախարարության, ինչպես նաեւ այլ նախարարությունների եւ գերատեսչությունների հետ սերտ համագործակցությամբ:

1. Միավորված Ազգերի Կազմակերպություն

Հայաստանն ամենամյա հիմունքով համապատասխան հաշվետվություններ եւ տեղեկատվություն է ներկայացնում Միավորված Ազգերի Կազմակերպությանը ռազմական ծախսերի, սարքավորումների, տեխնոլոգիաների, ազգային օրենսդրության, սպառազինությունների փոխանցման, փոքր սպառազինությունների եւ թեթեւ զինատեսակների արտահանման, ներմուծման եւ այլնի վերաբերյալ: Հաշվետվություների քանակն ու ծավալը կախված է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր Ասամբլեայի ընդունած բանաձեւերի քանակից: Գոյություն ունի պարբերաբար կատարման ենթակա հաշվետվությունների պահանջ, որի համաձայն` յուրաքանչյուր անդամ երկիր պարտավորվում է ամենամյա հաշվետվություններ ներկայացնել Զինաթափման գծով ՄԱԿ-ի Հանձնաժողովին: Օրինակ` 1992 թվականից գործում է Սովորական սպառազինություննների ՄԱԿ-ի Ռեգիստրը, որի շրջանակներում ՄԱԿ-ի անդամ պետությունները ամենամյա պաշտոնական տեղեկատվություն են ներկայացնում սովորական սպառազինությունների յոթ կատեգորիաների` մարտական տանկեր, մարտական զրահամեքենաներ, մեծ տրամաչափի հրետանի, մարտական ինքնաթիռներ, հարվածային ուղղաթիռներ, ռազմանավեր եւ հրթիռներ արտահանման եւ ներմուծման վերաբերյալ: Այս գործունեության ոլորտը ներառում է նաեւ ՄԱԿ-ի շրջանակներում առկա տարբեր Համաձայնագրերի եւ Կոնվենցիաների գործունեության ոլորտ հանդիսացող որոշ զենքերի տեսակներին եւ ռազմամթերքներին վերաբերող խնդիրներ: Այդպիսիններից են Օտտավայի Հակահետեւակային ականների արգելման մասին կոնվենցիան, ՄԱԿ-ի Որոշ սպառազինությունների մասին կոնվենցիան իր հինգ արձանագրություններով եւ Խմբավորված զինատեսակների մասին կոնվենցիան:

Հայաստանը դեռեւս չի անդամակցում վերոհիշյալ կոնվենցիաներից ոչ մեկին: Այնուամենայնիվ, Հայաստանը` որպես դիտորդ երկիր, մշտապես մասնակցում է դրանց շրջանակներում տեղի ունեցող խորհրդաժողովներին եւ հանդիպումներին: Հայաստանը մշտապես հայտարարում է, որ որ աջակցում է վերոնշյալ պայմանագրերին եւ վերահաստատում իր պատրաստակամությունը կամավոր հիմունքներով համապատասխան քայլեր իրականացնելու դրանց որոշակի դրույթների իրականացման ուղղությամբ: Այսպես, Հայաստանը` որպես թափանցիկության եւ վստահության միջոցների ամրապնդման դրսեւորում, ամեն տարի կամավոր կերպով ինքնակամ ՄԱԿ-ին ու ԵԱՀԿ-ին տրամադրում է հակահետեւակային ականների մասին տեղեկատվություն:

ՀՀ-ն մտահոգված է հարեւան Ադրբեջանի` Օտավայի կոնվենցիային, ՄԱԿ-ի Որոշ սովորական սպառազինությունների մասին Կոնվենցիային եւ Խմբավորված զինատեսակների մասին Կոնվենցիային չմիանալու կոշտ դիրքորոշման առումով: Բացի այդ, Հայաստանն իր մտահոգությունն է արտահայտում հայ-ադրբեջանական պետական սահմանի եւ ԼՂՀ ու Ադրբեջանի միջեւ շփման գծի երկայնքով հակահետեւակային ականների մեծ քանակության եւ թեթեւ պայթուցիկ սարքերի առկայությամբ: Ավելին, Cluster Munitions Coalition հեղինակավոր վերլուծական կենտրոնի տվյալներով Ադրբեջանը շարունակում է տիրապետել մեծ քանակությամբ խմբավորված զինատեսակների:

2012թ. ընթացքում ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից, Հայաստանի հետ պետական սահմանի եւ ԼՂՀ հետ շփման գծում հրադադարի ռեժիմի խախտման ավելի քան 16 հազար դեպք է գրանցվել:

Հայաստանը այդ կոնվենցիաներին իր անդամակցությունը պայմանավորում է դրանց տարածաշրջանի այլ պետությունների, առաջին հերթին`Ադրբեջանի միաժամանակյա միացմամբ: Հայաստանը լիահույս է, որ կգա ժամանակ, երբ կստորագրվի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը կարգավորող համաձայնագիր եւ այդ կոնվենցիաներին միանալն իր ներդրումը կունենա շահագրգիռ բոլոր կողմերի համար:

Հայաստանը մեծ ուշադրություն է դարձնում միջազգային խաղաղապահ գործողություններին իր մասնակցությանը: Այս առումով, կարևորվում է ՄԱԿ-ի խաղաղապահ գործողությունների վարչության /DPKO/ հետ մշտական համագործակցությունը: Գործնական առումով, 2011թ.-ից Հայաստանը մասնակցում է Լիբանանում ժամանակավոր տեղակայված խաղաղապահ առաքելությանը /UNIFIL/` դիտորդի մակարդակով, իսկ 2014թ. նոյեմբերի 26-ին տեղակայման վայր գործուղվեց առաջին խաղաղապահ ստորաբաժանումը:

Մասնակցություն ՄԱԿ-ի խաղաղապահ գործողություններում

Հայաստանը մեծ կարևորություն է տալիս միջազգային խաղաղապահ գործողություններին իր մասնակցությանը: Այս առումով, կարևորվում է ՄԱԿ-ի խաղաղապահ գործողությունների վարչության /DPKO/ հետ մշտական համագործակցությունը: 2011թ.-ից Հայաստանը մասնակցում է Լիբանանում ժամանակավոր տեղակայված խաղաղապահ առաքելությանը /UNIFIL/` դիտորդի մակարդակով, իսկ 2014թ. նոյեմբերի 26-ին տեղակայման վայր գործուղվեց առաջին խաղաղապահ ստորաբաժանումը:

2. Եվրոպայում Անվտանգության եւ Համագործակցության Կազմակերպություն

Սպառազինություների վերահսկման, զինաթափման եւ անվտանգության ոլորտում համագործակցությանն առնչվող ԵԱՀԿ հիմնական կառույցներն են Անվտանգության համագործակցության ֆորումը եւ Հակամարտությունների կանխարգելման կենտրոնը: Համատեղ խորհրդատվական խումբը նույնպես հանդիսանում է ԵԱՀԿ բաղադրիչ մի մասը, բայց գործում է միայն Եվրոպայում սովորական սպառազինությունների մասին պայմանագրի անդամ հանդիսացող երկրների շրջանակներում:

Անվտանգության համագործակցության Ֆորումի գործունեության ոլորտը ներառում է 2011թ. Վիեննայի փաստաթուղթը, ԵԱՀԿ Անվտանգության ռազմաքաղաքական վարքի կանոնակարգը, Ռազմական տեղեկատվության համընդհանուր փոխանակման մասին փաստաթուղթը, ինչպես նաեւ հակահետեւակային ականներին, փոքր սպառազինություններին եւ թեթեւ զինատեսակներին միջնորդության ազգային կարողությանը, զինաթափման վերահսկման, արտահանման վերահսկմանը վերաբերող համագործակցության հարցերը: Այդ ամենը ենթադրում է համապատասխան տեղեկատվության ամենամյա փոխանակում, իսկ Վիեննայի փաստաթղթի պարագայում, անդամ պետությունների կողմից իրենց պարտավորությունների կատարումը ստուգելու համար յուրաքանչյուր երկրի կողմից մյուս անդամ երկրների տեսչական խմբերի եւ գնահատման այցերի ընդունման պարտավորություն: Այսպես, յուրաքանչյուր տարի Հայաստանը Վիեննայի փաստաթղթի շրջանակներում ընդունոմ է 3 տեսչական եւ մեկ գնահատման այց:

ԵԱՀԿ Անվտանգության վերանայման տարեկան համաժողովը, ԵԱՀԿ ռազմաքաղաքական պարտավորությունների իրականացման գնահատման հանդիպումը, ինչպես նաեւ Փոքր սպառազինությունների եւ թեթեւ զինատեսակների մասին փաստաթղթի վերանայման հանդիպումը ԵԱՀԿ ռազմաքաղաքական հարթության օրակարգի հիմնական հարցերից են: Դրանք ԵԱՀԿ անվտանգության եւ վստահության ամրապմդման միջոցառումների իրականացումը արտացոլող եւ գնահատող հիմնական գործիքներն են:

3. Եվրոպայում սովորական զինված ուժերի մասին պայմանագիր

Եվրոպայում սովորական զինված ուժերի մասին պայմանագիրը սպառազինությունների վերահսկման իրավաբանորեն պարտադիր միջազգային փաստաթուղթ է, որի նպատակը եվրոպական տարածաշրջանում սովորական սպառազինությունների հետ կապված մարտահրավերները ու մտահոգություն առաջացնող խնդիրները նվազագույնի հասցնելն է, անդամ պետությունների անվտանգության, վստահության ամրապնդումը եւ սպառազինությունների վերահսկման ոլորտում թափանցիկության ապահովումը: Հայաստանը ԵՍԶՈՒ-ն դիտարկում է, որպես Եվրոպական կայունության եւ անվտանգության կարեւորագույն բաղադրիչներից մեկը:

Ի տարբերություն ԵԱՀԿ սպառազինությունների վերահսկման այլ ռեժիմների, պայմանագիրը, իրենից ներկայացնելով իրավական առումով պարտադիր փաստաթուղթ, պահանջում է ռազմական տեղեկատվության ընթացիկ եւ տարեկան փոխանակում, ինչպես նաեւ ներառում է հավաստագրման, սպառազինությունների կրճատման եւ տեսչական ստուգումների իրականացման մասին դրույթներ: Հայաստանը յուրաքանչյուր տարի պարտավորվում է ընդունել իր Զինված ուժերի չորս տեսչական ստուգումներ: Մինչ օրս իրականացված տեսչական ստուգումների արդյունքներով երբեւէ չի գրանցվել ՀՀ կողմից պայմանագրի խախտման որեւէ դեպք:

Հայաստանն իր հերթին տեսչական այցեր է իրականացնում ԵՍԶՈՒ պայմանագրի անդամ պետություններում, այդ թվում`Թուրքիայում: Ընդհանուր առմամբ, 1993 թվականից սկսած Հայաստանը տեսչական այցեր է իրականացրել Հունաստանում, Թուրքիայում եւ այլ երկրներում, ինչպես նաեւ մասնակցել է Բուլղարիայում, Ուկրաինայում, Մեծ Բրիտանիայում, Մոլդովայում եւ այլ երկրներում իրականացված բազմազգ տեսչական ստուգումներին: 

4. Ադրբեջանի կողմից Եվրոպայում սովորական զինված ուժերի մասին պայմանագրի խախտումը

Ադրբեջանական Հանրապետությունը բացահայտ կերպով եւ շարանակաբար ցուցադրել է իր անփույթ վերաբերմունքը ԵՍԶՈՒ պայմանագրով սահմանված իր պարտավորությունների կատարման նկատմամբ: 2012թ. ԵՍԶՈՒ պայմանագրի շրջանակներում տեղեկատվության տարեկան փոխանակման համաձայն, Ադրբեջանական Հանրապետությունը, ինչպես եւ նախորդ 7 տարիներին պաշտոնապես հայտարարել է, որ պայմանագրով սահմանափակվող սպառազինությունների հինգ կատեգորիաներից երեքում գերազանցում է իր չափաբաժինը` տիրապետելով 412 մարտական տանկի եւ 587 միավոր մարտական զրահամեքենաների եւ 688 միավոր հրետանու, մինչդեռ պայմանագիրը թույլատրում է միայն համապատասխանաբար 220, 220 եւ 285 միավոր: Պաշտոնական այլ աղբյուրների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Ադրբեջանի սովորական սպառազինությունների իրական տիրապետումները գերազանցում են անգամ այդ երկրի հայտարարած պաշտոնական տվյալները:

2006 թվականից սկսած` Հայաստանը բազմիցս բարձրացրել է այս հարցը ԵԱՀԿ-ում եւ ՄԱԿ-ում, ինչպես նաեւ այլ միջազգային կազմակերպություններում: Պայմանագրի այդ բացահայտ խախտումը ԵԱՀԿ Համատեղ խորհրդատվական խմբի, ԵԱՀԿ շրջանակներում տեղի ունեցող խորհրդաժողովների եւ հանդիպումների ժամանակ մտահոգություն է առաջացել մի շարք` հատկապես եվրոպական պետությունների պատվիրակությունների շրջանում: Այդ խախտումները նաեւ քննադատության են ենթարկվել ՄԱԿ-ում եւ ՆԱՏՕ-ում: Միջազգային հանրությունը ճանաչել է, որ Ադրբեջանը պայմանագրի անդամ 30 երկրներից միակն է, որը բացահայտ խախտում է պայմանագրով նախատեսված պարտավորությունները:

Հայաստանի Հանրապետությունը մշտապես հայտարարել է, որ ԵՍԶՈՒ պայմանագիրը իրավական առումով պարտադիր միջազգային փաստաթուղթ է` իր հստակ խնդիրներով, ուրույն դրույթներով եւ սկզբունքներով, որի նպատակը ռազմական հավասարակշռության, համընդհանուր պաշտպանական կառուցվածքում կանխատեսելիության եւ թափանցիկության ապահովումն է: Գոյություն ունեցող քաղաքական խնդիրները չեն կարող պայմանագրի կետերը չկատարելու համար արդարացում հանդիսանալ: